Khám phá góc máy cao trong nghệ thuật làm phim.

Tăng độ kịch tính với các mẹo về lý do, thời điểm và cách sử dụng góc máy cao.

Ngay cả khi bạn chỉ là người mê phim (chứ không phải đạo diễn), bạn vẫn sẽ biết rằng mọi bộ phim hay video đều được cấu thành từ rất nhiều kiểu cảnh quay khác nhau và mỗi kiểu lại phục vụ một mục đích riêng — trong đó quan trọng là cách cảnh quay định hình cảm nhận của người xem. Tuy nhiên, đối với những góc quay đặc thù như góc máy cao, không thể chỉ đơn giản chĩa máy quay xuống hành động bên dưới rồi kỳ vọng khán giả tự hiểu dụng ý của bạn. Nghệ thuật quay góc cao đòi hỏi kỹ thuật và ý đồ nhiều hơn việc đơn thuần “giơ máy lên và quay”.

Từ người tham gia, thiết bị máy quay cần chuẩn bị cho tới cảm xúc muốn khơi gợi, chúng ta sẽ cùng xem cảnh quay góc cao là gì và cách áp dụng góc máy này để kể chuyện giàu kịch tính hơn (thậm chí là hài hước hơn).

Vậy chính xác cảnh quay góc cao là gì?

Hiểu đơn giản, cảnh quay góc cao là kỹ thuật đặt máy quay ở trên cao và nhìn xuống nhân vật/đối tượng. Khi quan sát ai đó hay một đối tượng từ vị trí cao hơn, đối tượng sẽ trông bé lại — cả theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng — và điều đó sẽ tạo ra những tác động khác nhau lên người xem.

Tùy bối cảnh câu chuyện, góc quay cao có thể khơi gợi nhiều trạng thái như cảm giác yếu thế, sợ hãi, căng thẳng cho tới cảm giác bị đe dọa. Góc quay cao cũng là một thủ pháp điện ảnh giúp nâng đỡ mạch truyện, đẩy diễn tiến, giới thiệu bối cảnh và cho thấy quy mô lớn của câu chuyện. Ví dụ, góc máy cao có thể cho thấy quy mô “khủng” của đám đông, như cảnh lia máy quay từ trên cao xuống toàn cảnh Đấu trường La Mã đông nghịt người trong phim Ben Hur. Hoặc trong loạt phim hậu tận thế Mad Max, góc máy cao quay qua vai nhân vật được dùng để cho thấy quãng đường dài mà nhân vật phải vượt qua khi phía trước chỉ là con đường bụi mù và hoang vắng.

Các nhà làm phim không phải lúc nào cũng sử dụng góc máy cao theo cùng một cách hay để tạo ra cùng một hiệu ứng — vậy họ dựa vào điều gì để chọn kiểu góc quay phù hợp? Có ba kiểu góc máy cao cơ bản thường gặp:

Góc quay cao tường thuật: Thường được sử dụng trong các cảnh chiến đấu hoặc để ghi lại một khung cảnh rộng lớn, kiểu góc máy này cung cấp cho người xem lượng thông tin thị giác phong phú. Góc máy này giúp thiết lập tỷ lệ, cung cấp bối cảnh cho cảnh quay và thường được quay với độ sâu trường ảnh nông. Orson Welles đã sử dụng góc máy cao tường thuật trong Citizen Kane để thể hiện quy mô đồ sộ của ngành báo chí và sự nhỏ bé, bất lực của con người khi đứng trước hệ thống đó.

Góc quay cao gợi cảm xúc: Các đạo diễn sử dụng góc quay cao này để khiến khán giả cảm nhận được cảm xúc của nhân vật — dù đó là nỗi sợ, sự choáng ngợp hay bất kỳ trạng thái nào. Kiểu quay này có thể khơi gợi cảm giác kinh hoàng nếu nhân vật đang lo sợ bị ngã hoặc chênh vênh bên mép vực, như trong bộ phim Vertigo của Hitchcock. Đôi khi đạo diễn chọn quay ở những góc cực cao hoặc cực thấp để truyền tải cảm giác căng thẳng. Góc máy cao gợi cảm xúc mà James Cameron sử dụng khi quay cảnh Rose ngẩng đầu nhìn con tàu trước khi lên boong trong phim Titanic cho thấy cô hoàn toàn không có quyền quyết định và không làm chủ được cuộc đời mình.

Góc quay cao tập trung vào nhân vật: Nếu bạn muốn thể hiện sự dễ bị tổn thương của một nhân vật trong mối quan hệ với môi trường xung quanh hoặc các nhân vật khác, đây chính là kiểu góc quay hiệu quả nhất. Ví dụ: trong Harry Potter và Phòng chứa Bí mật, Chris Columbus quay nhân vật Dobby từ góc cao để thể hiện cả vóc dáng nhỏ bé của chú gia tinh và cách mọi người (trong trường hợp này là gia đình Malfoy) coi thường Dobby.

Lập danh sách cảnh quay góc cao cần thực hiện.

Cảnh quay góc máy cao đòi hỏi sự lên kế hoạch và chuẩn bị kỹ lưỡng. Cả thiết bị lẫn chỉ đạo máy quay đều đóng vai trò quan trọng. Hãy lập danh sách cảnh quay kèm ghi chú chi tiết cho bản thân, hoặc nếu là dự án lớn, cho đạo diễn hình ảnh (DP), trong đó cần nêu rõ các yếu tố sau:

• Thiết bị: Có nên sử dụng cần cẩu, chân máy hoặc flycam để ghi hình góc cao không?
• Thiết lập máy quay: Bạn muốn lấy nét toàn khung, tiền cảnh hay hậu cảnh? Còn độ sâu trường ảnh thì bạn sẽ thiết lập thế nào?
• Địa điểm: Có thể tận dụng những yếu tố sẵn có tại bối cảnh, chẳng hạn như quay từ cầu thang, hành lang hay ban công nhìn xuống không? Hoặc đặt máy trên đồi để quay xuống đối tượng bên dưới?

Hãy ghi chú thật chi tiết trong danh sách cảnh quay, nhưng lưu ý rằng góc quay cao không nhất thiết chỉ để phục vụ ba mục đích tường thuật, gợi cảm xúc hay tập trung vào nhân vật như đã nêu ở trên. Một số cảnh quay góc máy cao được dàn dựng nhằm khiến khán giả hoang mang, chứ không phải để cung cấp thông tin. Điều này được thể hiện rõ nhất trong kiệt tác đột phá của Stanley Kubrick 2001: A Space Odyssey.

Góc máy cao: Bí quyết của các nhà làm phim chuyên nghiệp.

Trên thực tế, Kubrick luôn nổi tiếng với việc phá vỡ mọi quy tắc làm phim thông thường. Ví dụ, ông đã dùng góc quay cao để lật ngược ý niệm về quyền lực (thay vì để khẳng định quyền lực) trong The Shining. Trong cảnh Jack đe dọa Wendy, cô cảm thấy hoảng loạn, vừa đi rút lên phía cầu thang vừa vung gậy tự vệ, góc máy mà Kubrick chọn lại hoàn toàn không khớp với dự đoán của người xem. Máy quay cho thấy Wendy đang nhìn “xuống” Jack, nhưng trong khung hình, anh ta lại trông to lớn và áp đảo hơn hẳn cô. Đồng thời, dù Jack đang đe dọa từ phía dưới, Kubrick vẫn đặt Wendy ở vị trí cao hơn trong khung hình, như một cách dự báo quyền lực mà cô sẽ giành lại ở cuối phim. Cảnh quay này mang hai tầng ý nghĩa và là minh chứng khác cho tài năng thiên tài của Kubrick.

Để xem thêm ví dụ về góc máy cao, hãy xem các tác phẩm kinh điển của Alfred Hitchcock. Ông đã vận dụng thủ pháp này rất hiệu quả trong hầu như mọi bộ phim của mình. Trong Psycho, khi (cảnh báo tiết lộ nội dung) Norman Bates giết điều tra viên Arbogast, Hitchcock sử dụng góc máy cao để thể hiện sự bất lực hoàn toàn của nhân vật. Và xuyên suốt bộ ba phim Chúa tể của những chiếc nhẫn, chúng ta được thấy nhiều cảnh quay từ góc máy cao thể hiện quy mô hoành tráng của các trận chiến. Những góc máy này cho thấy các đội quân khổng lồ đụng độ nhau, giúp khán giả cảm nhận được quy mô siêu lớn và sức ép của trận chiến.

Tuy nhiên, đừng cho rằng góc quay cao chỉ để gây sợ hãi hay căng thẳng — đôi khi góc máy cao còn được dùng để khắc họa chiến thắng. Trong kiệt tác Shawshank Redemption của Frank Darabont, nhân vật Andy Dufresne, sau khi bị bắt nạt bởi các tù nhân, lính gác và quản ngục trong suốt bộ phim, lại được quay bằng góc máy cao. Khi cuối cùng thoát khỏi nhà tù, mưa tuôn xối xả xuống người anh, nhưng Andy lại giơ hai tay lên trời trong niềm hân hoan chiến thắng. Góc máy cao này nhấn mạnh rằng dù Andy nhỏ bé trong mắt thế giới, anh vẫn đủ mạnh mẽ để giành lại tự do cho mình.