Góc máy thấp trong điện ảnh là gì?

Góc máy thấp thể hiện quyền lực.

Phần lớn các nhà làm phim sử dụng góc máy thấp để nhấn mạnh sự chênh lệch quyền lực — khiến nhân vật anh hùng, phản diện hoặc quái vật trông cao hơn, to lớn hơn, mạnh mẽ hơn, quyền lực hơn hoặc đáng sợ hơn.

Những nỗi kinh hoàng trong màn đêm.

Để thấy rõ hiệu ứng mạnh mẽ của góc máy thấp, hãy nhìn vào cảnh King Kong leo lên tòa Empire State Building (1933) hoặc Godzilla tàn phá các con phố Tokyo (1954). Những tác phẩm kinh điển khoa học viễn tưởng này đã ảnh hưởng sâu sắc đến các đạo diễn như Steven Spielberg, người xem Godzilla là hình mẫu quan trọng cho kỹ thuật quay trong Jurassic Park và Jaws (bộ phim cũng được Martin Scorsese và Tim Burton xem là nguồn cảm hứng.)

Hoặc chúng ta có thể ngược dòng thời gian xa hơn nữa về với Nosferatu (1922). Các góc máy thấp trong kiệt tác kinh dị của Đức này, và sau đó là trong phim The Invisible Man (1933), đã góp phần định hình phong cách hình ảnh cho hàng loạt phim quái vật kinh điển như Dracula và Frankenstein (1931), Người Sói (1941), Thủy quái đầm lầy đen (1954), Xác ướp (1959), và nhiều phim quái vật nối tiếp sau đó.

Khuôn mẫu này đã tạo tiền đề trực tiếp cho các bộ phim kinh dị hiện đại, nơi những con quái vật mang hình người như những kẻ thái nhân cách và giết người hàng loạt gần như luôn được khắc họa bằng góc máy thấp. (Thủ pháp quay phim này cũng phát huy tác dụng kép khi khiến khán giả cảm thấy bản thân nhỏ bé và dễ tổn thương hơn — xem phần bên dưới.)

Anh hùng và kẻ phản diện.

Không phải ngẫu nhiên mà cảnh phim đầu tiên chúng ta thấy Darth Vader sải bước dọc hành lang của Death Star trong phần phim A New Hope lại được quay từ một góc máy thấp đầy ấn tượng. Như một nét chấm phá cuối cùng cho hình tượng đáng sợ vốn được tạo nên từ trang phục và giọng nói, góc máy thấp càng khiến Vader trông quyền uy và đầy vẻ đe dọa. Thực tế, góc máy này đã trở thành đặc trưng hình ảnh của nhân vật, được duy trì một cách nhất quán trong tất cả các lần Darth Vader xuất hiện trong loạt phim Chiến tranh giữa các vì sao.

Vì góc máy thấp chủ yếu xoay quanh việc thể hiện các mối tương quan quyền lực, nên không có gì ngạc nhiên khi kỹ thuật này xuất hiện thường xuyên trong các bộ phim hành động đầy cảnh giao tranh và chiến đấu, đặc biệt là những phim có các nhân vật anh hùng nổi bật như Gladiator, Braveheart, hoặc Rambo. Chúng ta cũng đã quen thuộc với hình ảnh các siêu anh hùng được khắc họa một cách phi thường, từ Superman, Wonder Woman, Black Panther cho đến cả biệt đội siêu anh hùng trong MCU.

Christopher Nolan đã phá vỡ mọi khuôn mẫu quen thuộc khi “chơi lá bài Joker” — theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng — bằng cách sử dụng lối khắc họa nhân vật vốn chỉ dành cho các siêu anh hùng để truyền tải hình ảnh của kẻ phản diện Joker trong The Dark Knight. Nolan đã sử dụng một loạt các góc máy cực thấp để khoác lên cho Joker một hình tượng quyền lực gần như ngang ngửa với Batman. Ví dụ, trong cảnh chiếc xe tải tẩu thoát bị lật, hắn bước ra và nã đạn — không chỉ điên loạn mà còn mang dáng vẻ bất khả chiến bại.

Góc máy thấp cũng có thể khắc họa cảm giác yếu thế hoặc dễ bị tổn thương.

Đối lập với quyền lực chính là sự yếu đuối. Góc máy thấp có thể được sử dụng linh hoạt đáng ngạc nhiên, và cũng hiệu quả không kém khi mô tả thế giới từ góc nhìn của nạn nhân, giúp người xem thực sự cảm nhận như chính mình đang ở trong hoàn cảnh đó.

“Rõ, thưa ngài!”

Một nhân vật “Joker” khác lại trở nên yếu thế hơn trong bộ phim Full Metal Jacket, khi anh chỉ là một binh nhì. Trong trại huấn luyện Thủy quân lục chiến, Joker là người bị người huấn luyện viên nghiêm khắc “để mắt” tới nhiều nhất. Diễn viên R. Lee Ermey (một cựu huấn luyện viên thực thụ của Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ) đã trở nên nổi tiếng nhờ màn thể hiện cực kỳ chân thực vai Trung sĩ huấn luyện tàn bạo Hartman. Ông còn nhận được sự “hỗ trợ” từ ê-kíp của Stanley Kubrick — dù bản thân đã đủ xuất sắc — khi máy quay dần hạ thấp, hướng lên Hartman đang đứng sừng sững áp đảo người lính tội nghiệp, còn Joker (Matthew Modine) thì chỉ biết thu mình lại trong sợ hãi.

Việc thể hiện sự yếu thế trong phim có thể mang lại hiệu ứng kịch tính mạnh mẽ, và góc máy thấp giúp tô đậm thêm cảm xúc ấy. Chủ thể có thể là một nạn nhân có nguy cơ phải đối mặt với nguy hiểm tột độ, một mô típ quen thuộc trong hầu hết các bộ phim kinh dị. Hoặc chủ thể cũng có thể là một nạn nhân thực sự, như thường thấy trong các bộ phim chiến tranh. (Trong tất cả những cảnh giao chiến và các trận đánh hoành tráng đó, cứ mỗi anh hùng hay siêu anh hùng giành chiến thắng, thì tất yếu phải có kẻ chiến bại.) Hoặc đơn giản chỉ là bất kỳ ai đang ở thế yếu trong một mối tương quan quyền lực.

Hoán đổi vị thế.

Trẻ em thường được xem là luôn ở vị thế yếu hơn. Suy cho cùng, trong những năm đầu đời, trẻ em luôn phải ngước nhìn lên mọi thứ. Vì thế, không có gì đáng ngạc nhiên khi những bộ phim nói về trẻ em lại có rất nhiều những góc máy thấp. Thậm chí, kỹ thuật quay phim trong các bộ phim lấy trẻ em làm trung tâm như Matilda và Moonrise Kingdom còn thường cố ý nâng người lớn trong khung hình lên cao hơn để làm nổi bật cảm giác thế giới được nhìn từ tầm mắt của trẻ nhỏ.

Tuy nhiên, John Hughes đã phá vỡ hoàn toàn những quy ước ấy với bộ phim Home Alone. Cậu bé Kevin McCallister vô tình bị gia đình bỏ quên khi họ sang Paris nghỉ Giáng sinh, buộc phải tự mình bảo vệ ngôi nhà ở Chicago trước hai tên trộm vừa ranh ma vừa vụng về. Bộ phim linh hoạt thay đổi góc máy để bắt nhịp với từng biến chuyển trong cuộc đấu trí đầy kịch tính của họ. Dù Kevin cùng những chiếc bẫy sáng tạo của mình cuối cùng giành phần thắng, bộ phim vẫn có nhiều góc máy thấp khắc họa cảnh Harry và Marv xuất hiện lấn át, dồn Kevin vào thế bí, trông vừa đáng sợ vừa ngờ nghệch.

Góc máy — dù cao hay thấp — không nhất thiết phải “đóng khung” cho một nhân vật. Trong Game of Thrones các góc quay được thay đổi linh hoạt theo vị thế của từng nhân vật trong hệ thống phân cấp quyền lực ở mỗi thời điểm. Breaking Bad mở đầu bằng loạt góc máy thấp, nhấn mạnh hình ảnh Walter White yếu đuối và đang mắc bệnh hiểm nghèo. Góc máy dần được nâng cao theo diễn tiến câu chuyện, song song với sự biến đổi của White từ kẻ yếu đuối thành nhân vật đầy quyền lực.

Góc máy thấp không chỉ được dùng để khắc họa nhân vật. Các góc máy thấp cũng có thể được áp dụng hiệu quả cho bối cảnh — chẳng hạn như để thiết lập không gian hoặc để tạo nên sắc thái cảm xúc mà đạo diễn mong muốn. Bạn hãy nghĩ đến tòa biệt thự Bates đồ sộ, kỳ quái trong phim Psycho chẳng hạn. Việc dinh thự liên tục được quay bằng góc máy thấp toàn cảnh khiến tòa nhà này gần như trở thành một “nhân vật” độc lập, góp phần định hình bầu không khí u ám bao trùm bộ phim, đồng thời thiết lập không gian chính cho câu chuyện. (Hiệu ứng rùng rợn ấy thành công đến mức được tái hiện trong loạt phim truyền hình nối tiếp Bates Motel.)

Có thể đặt góc máy thấp đến mức nào?

Một số đạo diễn nổi tiếng với việc sử dụng các góc máy thấp và góc máy cực thấp.

Quentin Tarantino gần như "sở hữu độc quyền" góc quay "nhìn từ cốp xe", với các cảnh điển hình như khi hai tay sát thủ Vincent và Jules thò tay vào trong cốp xe lấy vũ khí (trong phim (Pulp Fiction) hay cảnh một người ở trong cốp xe ngước nhìn lên các nhân vật chính (trong phim (Reservoir Dogs).

Michael Bay đã sáng tạo ra một kiểu biến tấu của góc máy thấp độc đáo đến nỗi người ta gọi luôn góc quay này theo tên ông. "Cú máy 360 độ Michael Bay", lần đầu xuất hiện trong Bad Boys, là một cú lia máy quay chậm, xoay vòng 360 độ từ góc máy thấp, thường trùng với khoảnh khắc ”ôi thôi xong” khi các nhân vật chợt nhận ra họ đã lâm vào tình thế nguy hiểm.

Orson Welles gần như sẽ mãi được xem là “bậc thầy của những góc máy thấp”. Cả Touch of Evil và The Lady from Shanghai đều nổi tiếng nhờ cách ông sử dụng thủ pháp này, nhưng chính Citizen Kane mới thật sự khẳng định vị thế của Welles, bộ phim thường được đánh giá là kiệt tác vĩ đại nhất của điện ảnh Mỹ. Bộ phim này còn được mệnh danh là “tác phẩm có nhiều cảnh quay trần nhà nhất”, bởi đạo diễn đã sử dụng vô số góc máy thấp trong suốt quá trình quay. Xuyên suốt bộ phim, chúng ta thấy Kane thường được quay từ góc máy thấp, khắc họa một con người mang tham vọng vô độ đang say sưa trong quyền lực.

Có ít nhất một cảnh, nhân vật Leland xuất hiện sau khi Kane thất bại trong cuộc bầu cử, được quay hoàn toàn từ góc máy thấp. Dù vậy, ngay cả những góc máy thấp đến mức cực đoan nhất cũng chưa đủ để làm hài lòng Welles. Ông thậm chí đã cho khoét hẳn một lỗ trên sàn phim trường để hạ góc máy xuống sâu hơn nữa, cho đến khi ông đạt được góc nhìn mà mình mong muốn.